Ama insan onu aptallaştıran ‘‘tembellik ve korkaklığı’’ yenip özgürce kendi usunu kullanmaya başladığı zaman, Kant ona aslında o usun oldukça kuşkulu olduğunu anımsattı. Ona pek güvenmese iyi ederdi. Aslında kendi Usundan çok Kant’ın Usuna güvenmeliydi, herşeye karşın kendi anlağını başkasının yönlendirmesi olmaksızın kullanmamalıydı. Bir Us Eleştirmeni olarak Kant güvenilebilirdi çünkü Kant her nasılsa usun üzerindeydi, ve onun da üzerinde yine bir başka yetke (Friederich der Grosse) vardı. Usun nasıl zayıf olduğunu hiç kimse Kant’tan daha iyi bilemezdi, ve çünkü kendi usu öyleydi ve bütün bir ‘felsefesi’ onun böyle olduğunu tanıtlamaya ayarlanmıştı. Bu kabul edilebilir birşeydir. Ama kuşkuculuğu kabul edildiğinde, onun başka her us için model olduğundan nasıl emin olabilirdi?

Us ile ilişkilendirildiği düzeye dek, Aydınlanmanın ‘ussallığı’ açıkça kuşkulu bir ‘us’un ussallığı oldu. Usun yeterli olmadığı yerlerde, açıklar us-dışı tarafından kapatıldı.

Bir arı us eleştirmeni olarak insanın bildiğini sanmasının doğru olmadığını düşünen Immanuel Kant inanma söz konusu olduğunda tüm sınırları kaldırdığını buyurdu: İnsan bilmek için olmasa da inanmak için sonuna dek özgürdü. Bilmeden inanmak, anlamadan inanmak, kuşkulu olarak inanmak —, evet, bu olanaklıydı. Felsefe tarihinde yeni bir çığır açıldı: İnanma ve Bilmeyi ayırmanın önemi sonsuzdu. İnanılan şeyin bilinmesi, inancın bir bilgi olması, gerçeklik ile bağdaşması gerekmiyordu. İnanç özneldi. Kişi putperest ya da gizemci, Nazi ya da Bolşevik, Faşist ya da Anarşist, tiran ya da peygamber olabilir, ve hiç kimse evrensel insan hakları vb. gibi saçmalıklar adına ağzını açamazdı. İnanç için bilginin despotizmi, gerçekliğin yargısı kalkmış seçme özgürlüğü gelmişti. Bilgide hiyerarşi yitmiş, bilgelik ve bilgisizlik eşitlenmiş, usun diktatörlüğü kaldırılarak bilginin düzleminde tam eşitlik kurulmuştu. Değerlerin saltık eşitliğinde, hiçbir değerin daha değerli olmadığı durumda, hiçbir insan saltık gerçekliğin iyeliğinde olduğunu ileri süremezdi. Ussal bir insan özü olmadığına göre, belirli bir insan doğası olmadığına göre, değişmez insan hakları gibi saçmalıklar da olamazdı. Duyunç baştan sona özneldi, değerlerde nesnellik düşüncesi kesinlikle tehlikeli bir yanılsamaydı. Doğal evrende olduğu gibi törel evrende de Kaos, fiziksel şeylerde olduğu gibi ruhsal şeylerde de Belirlenimsizlik egemendi. Modern tin için bundan daha iyi bir öz-çözümleme olamazdı.

İnanç ve Bilgi arasındaki ayrılığa Din ve Aydınlanma arasındaki ayrılık karşılık düşer. Aydınlanma için bilgi ilerleme demektir (yararcılık), ve ilerlemenin önünde duran engeller Din ve onunla işbirliği yaptığı düzeye dek Devlettir. Aydınlanma toplum ve devlet yapılarının ussal olarak yeniden düzenlenmesini istediği için ilkin bir güç sorunu ile karşı karşıyadır. Bu gücü eğitimsiz halkta değil ama daha şimdiden papazlığın gücünü kırmış olan Aydın Despotlarda bulur: Aydın ve Despot bir madalyonun iki yüzünü oluştururlar. Rus Çarı Petro’dan giyotinle yokedilen Fransa Kralı XVI’ncı Louis’ye dek sayısız Aydın-Despot değişen başarı dereceleri ile ülkelerini modernleştirmeyi hedeflediler. Aydınlanma demokratik değildir. Yararcılık en yüksek ilkedir, ve amaca engel olduğu ölçüde insan hakları kavramının kendisi Aydınlanma için yalnızca bir önlem konusudur.

Diderot Alman asıllı Aydın Rus İmparatoriçesi II. Katherina (l762-1796) ile.

Aydın bir ampul, bir fener, bir mum gibidir. Pırıl pırıldır. Bilgili olandır, çevresine bilginin ışığını saçan, tinsel gecenin karanlığını özdeksel gündüzün aydınlığına çevirendir. Aydın bilgisini gökten indirilen kitaplardan kazanmaz. Gökte kitap filan basılmadığını bilir. Aydın bilgisini usun doğal ışığından da türetmez. Boş bir kağıt gibi olan insan anlığında başlangıçta okunacak hiçbir a priori yoktur. Aydın bilgisini duyu örgenleri yoluyla türetir — koklayarak ve tadarak, elleyerek ve işiterek ve görerek öğrenir. Törel dünyasını belirleyen kategorileri ise duyusal eğilimlerinden, dürtü ve içgüdülerinden türetir.

Aydınlanmanın kuşkuculuk üzerine dayandığı, kavramında dört dörtlük bir görgücülük olduğu genel olarak bilinmez. Kuşkuculuğun gerçekte Usun kendisine karşı bir önlem olduğu ise daha az bilinir. Ve gene de görgücü-kuşkucu Aydınlanmanın bir ‘us çağı’nın yaratıcısı olduğuna inanılır.

Encyclopédie’nin matematik ve fizik editörü d’Alembert başlangıçta sağduyulu bir insandı. Daha sonra Diderot’nun çabaları sonucunda özdekçiliğe kazanıldı. Encyclopédie için sunuş yazısı olarak yazdığı ‘‘Discours préliminaire’’de d’Alembert düşüncelerin kökenini Locke’un duyusalcılığına göre çözdü.

‘‘Duyumlarımızın varoluşundan başka hiçbirşey yadsınamaz değildir :: Rien n’est plus incontestable que l’existence de nos sensations,’’ diyordu d’Alembert 1751’de. Descartes inanılması güç bir yanılgı içindeydi. Düşüncelerimizin pekinliği bir mittir. Pekinlik duyusal bir sorundur: Gördüğüm, işittiğim vb. gerçektir. D’Alembert duyum dediği şeyin kendisinin bir düşünce kategorisi yoluyla bilinçli olduğunu göremeyen bir mantıkçıydı. Matematiksel uslamlamaları otomatikti.

‘‘Bir insanın kendinin yetenekli olduğunu tasarlayabileceği en büyük pekinlik anlığındaki herhangi bir düşüncenin onu algıladığı gibi olduğunu bilmektir :: A man cannot conceive himself capable of a greater certainty than to know that any idea in his mind is such as he perceives it to be,’’ diyordu Locke 1690’da yazdığı Deneme’sinde. İnsan anlığı içeriğini ancak duyumlar tarafından ona taşınan düşüncelerde kazanan bir tabula rasadır, boş bir kağıt parçası gibidir.

Başka hiçbir ‘felsefe’ modern dönemin gereksindiği ruhsal ve ansal boşluğa ve değersizliğe bilgiyi öznel bir soruna indirgeyen kuşkuculuktan daha iyi anlatım veremezdi. Eğer sofizm varolmasaydı, modernizmin doğuşu uğruna onu icadetmek gerekirdi. Kuşkucu görüş çekicin örsü dövmesi gibi insanların kafalarında dövülmeye başladı: ‘‘Hiçbirşey dışsal bir nesneden aldığımız düşüncenin anlıklarımızda olmasından daha pekin olamaz :: Nothing can be more certain, than that the idea we receive from an external object is in our minds,’’ diyordu 1771’de Encyclopaedia Britannica. Görgül ‘Ansiklopedicilik’ hiçbir zaman huyundan vazgeçmez. Bugün Wittgenstein’ın birbirini izleyen felsefelerinden, Russell’ın birbirini izleyen sayı kuramlarından Einstein’ın göreciliğine, Heisenberg’in belirlenimsizciliğine modernist usun tüm başyapıtları yine bu aynı yalın görgücü ilke üzerine kuruludurlar.

Bu görgücülük tam olarak Aydınlanmanın karşı çıktığı Katolik Kilisenin skolastik ‘felsefe’sinin de kullandığı aynı görgücülüktür. Her ikisi de bir ve aynı görgücülüğü bir ve aynı usu çürütmek için kullanırlar. Ve Aydınlanma sözde inancı reddetse de, edimde öznel inançta sonlanır. Kuşkucu uslamlama bilgi ve gerçeklikte değil ama öznel inanç ve olasılıkta demir atar. Aydın gerçekte bilgisiz olandır. Tıpkı karşı çıktığı boşinanç denli gerçeklik yoksuludur.

Newton Metallerin toprakta büyüdüklerine vb. inanan bir Simyacıydı. Bundan başka, yerçekimi kuvvetinin Tanrı aracılığıyla işlediğine, Uzayın Tanrının duyu örgeni olduğuna da inanıyordu. Ve geliştirdiğine inandığı ‘Doğal Felsefe’ dediği şey ‘mekanik’ olmak bir yana, tam tersine bir ateizm olarak gördüğü Kartezyen Mekaniğin çürütülmesini hedefliyordu. Newton Descartes’a düşmanlığını Leibniz’e saldırılıarı ile bir kan davasına çevirdi. Kalkülüsü geliştirip bütün bir Avrupa’ya öğreten Leibniz’i bu bilimin keşfini kendisinden çalmış olmakla suçladı ve Royal Society’nin bu suçlamaya — aslında bu suça — ortak olmasını sağladı. Buna karşı işin gerçeği kendisinin yerçekimi kuramını değil geliştirmek onu anlayacak bir sağduyudan bile yoksun bir irrasyonalist olmasıydı. Ussal Doğanın usdışı bir kafa yapısının özençlerine yanıt vermesi pek olanaklı değildi: Evrensel Yerçekimi kuramını yirmi yıl önce bir Elma Ağacının altında keşfettiği mitolojisini yayan Newton yirmi yıl sonra yazdığı mektuplarda bile dünyanın ayı çekmesinden söz ediyor, ama ayın dünyayı çekmesinden söz etmiyordu. Büyük Fizikçi ve Matematikçi olarak Newton imgesinin yaratılmasında hiç kimse Voltaire kadar etkili olmadı.

‘Us’ Çağının bilimi usdışı çağların bilimi ile bir olamazdı. Bu bilim modern bir bilim, yeni bir bilim olmalıydı. Ve gerçekten de öyle oldu. Batı bilgesinin dehası Batı Uygarlığını bir de Bilimsel Devrim ile taçlandırdı, Tarihsel Süreklilik mitinin geçersizliği bir de bilimsel boyutta tanıtlandı. Bilimin bir değil ama çok, saltık değil ama göreli olduğu, kuramsal bir birlik değil ama bir paradigmalar çokluğu olduğu en sonunda anlaşıldı, Aristoteles’ten Ptolemi’ye, Hippokrates’ten İbni Sina’ya bilgisizlerin çağlar boyunca karanlıkta tuttukları insanlık ilk kez Hume ve Kant ve Locke ve Voltaire gibi düşünürler tarafından aydınlığa çıkarıldı. — Batı pozitivizminin bu sabuklaması insanlığın geleceğini Batı ‘Uygarlığı’ denilen hastalığın yazgısı ile bağlamanın nasıl saçma, nasıl anlamsız, nasıl usdışı olacağını gösterir. Ama törel usdışına endişe eşlik eder, tehlikelidir, nihilizme, delilik dediğimiz şeye götürür. Kendisi deli olan bir Batılı düşünüre, Batı modernizmini ya da postmodernizmini çok iyi temsil eden Foucault adında bir yazara göre, ‘‘Delilik yalnızca bir bilgi olmakla kalmaz, ama usun kendisinin usdışı üzerinde hiçbir üstünlüğü yoktur.’’ Hastalığın odağından gelen bu gözlem bütününde Batı ‘uygarlığı’ için doğrudur çünkü postmodernizm modernizmin kendisinin olgunlaşmasıdır.

Batı uygarlığını İslamik uygarlığa olan tarihsel borçlarından bağışlamak için de gerekli olan ‘bilimsel devrim’ tasarımı bilimin kendisine de klasik ve modern karşıtlığı gibi birşey getirmiştir — tıpkı güzel sanatlar alanında da olduğu gibi. Bu kutuplaşmada, Klasik olan ussal olandır. Modern olan usdışı olandır. Klasik olan sağduyuya uygun olandır, örneğin uzayın üç boyutlu olması, koşut çizgilerin kesişmemeleri gibi. Modern olan sağduyuya aykırı olandır, örneğin sonsuz sayıda uzayın devinmesi, her bir uzay noktasının kendi için ayrı bir zaman kıpısının olması, evrenin uzayda sınırlı bir küre olması, zamanın kendisinin bir başlangıcının olması gibi. Fizikte yaşanan saçmalık matematikte yaşanan saçmalıklarla koşut giderken, aynı usdışı, aynı bilimdışı eğilim Batılı Bilgeyi dilbilimden ruhbilime, toplumbilimden yaşambilime insan araştırmasının her alanında aşağı yukarı tarih-öncesi kafa yapısına geri götürür. Bozulma törel görecilik tarafından tamamlanır.

Klasik olan evrensel insanlığa aittir.
Modern olan herşey özel olarak Batıya aittir.

SYSTÈME DE LA NATURE (1770) başlıklı bir çalışmanın yazarı olan ve bir süre için Montesquieu, d’Alembert, Rousseau gibi adları da çevresinde toplayan d’Holbach Aydınlanma bilimciliğinin başarılı bir temsilcisiydi. ‘‘Özdeksel tözler ya birbirleri ile birleşme yönünde bir eğilim taşırlar, ya da böyle birleşmeye yeteneksizdirler. Fiziksel bilimciler çekme ve itme, sempati ve antipati, eğinim ve ilişki kuvvelerini bunun üzerine dayandırırlar; ve ahlakçılar nefret ve sevgiyi, düşmanlık ve dostuğu aynı şey üzerine dayarlar.’’ (Bir Alman olan Baron d’Holbach’ın bu çalışması ilk kez 1770’te İngiltere’de Mirabaund takma adı altında yayımlandı.)

Goethe böyle özdeksel kuvvetler üzerine kurulu ‘ahlak’ kuramı gibi ıvır zıvırı tehlikeli değil ama cansıkıcı bulmuştu. 

Robinet hiçbir tanıtlama olmaksızın ama salt öyle uygun gördüğü için bilgisizliğe yazgıladığı insanın nasıl bir ‘bilim’ geliştirebileceğini kendi çalışmasında gösterir.

Böyle kuramlar Aydınlanmanın deney ve gözleme ne denli önem verdiğini, nasıl güçlü bir araştırmacılık tinine dayandığını, nasıl derin bir kuramcılık geliştirdiğini göstermek için yeterli olmalıdır. Kendine Gerçekliği, doğanın Bilgisini yasaklayan bir us, ne denli Aydınlık olursa olsun, ancak gerçekten de gerçeklikten uzak safsatalar üretebilirdi.

Batı Bilimi hiç kuşkusuz kendine özgü kavramları ile kapalı bir bilimdir. Göreli yön sözcüğünün kullanımından anlayabileceğimiz gibi, herşeyden önce Doğu Bilimi ile karşıtlık içindedir ve onu yadsır. Ama Doğu Bilimi denilen şey Helenik ve İslamik uygarlıkların yaratıları olan Bilim Olarak Bilimden başka birşey değildir. Buna göre, eğer coğrafya ölçütünü bir yana bırakıp yerine gerçek ekinsel ölçütü geçirirsek ve Batı yerine Hıristiyan dersek, o zaman tüm bilimsel pozun altında yatan dürtüyü ve niyeti daha anlaşılır kılan bir adlandırma elde etmiş oluruz. O zaman Thomas Kuhn'un paradigma ile anlatmak istediği şeyin işlerin durumunu betimlemek niçin nasıl gerekli ve nasıl uygun olduğunu daha iyi anlarız. Bilimsel Devrim denilen kurgu Batıda bilimi İslamik kökenlerinden koparmak için zorunluydu. Öte yandan, ‘Batı bilimi’ ya da ‘modern bilim’ denilen şey duyusal kökenlere bağlılığı anlattığı sürece — ki gerçekte tam olarak bunu anlatır — bu irrasyonalist ‘bilimin’ asıl bilimsel sürekliliğin dışında ve böylece ussal sürekliliğin de dışında olduğu savına hiçbir biçimde karşı çıkmamalıyız. Gerçekten de Batı bilimi ile ya da ‘Yeni / Modern’ bilim ile anlatılmak istenen şey tam olarak usdışı görecilikten ve belirlenimsizcilikten başka birşey değildir. Ve böyle olarak boşinançtan en küçük bir biçimde daha anlamlı değildir. Yalnızca daha zararlı ve daha tehlikelidir.

Hıristiyan dünya tüm matematiği ve gökbilimi, tıbbı ve felsefeyi, aslında bütün bilimleri İslamik Uygarlıktan öğrendi. Yoketmeye çalıştığı tüm ussal içeriği sonunda yine yoketmeye çalıştığı uygarlığın kendisinden almak zorunda kaldı. Bu olgu gereğinden öte utandırıcıdır. Gerçekte, Hıristiyan dünya için saltık utançtır. Ve hem törel hem de düşünsel bir yaralanma olarak bastırılmalı, ortak bilinçaltına sürülmelidir. Ama tüm bilinçaltı gibi o da dinamiktir, ve bir kişilik öğesi olarak kendini sürekli olarak dışavurur. Ve tüm bilinçaltı gibi o da bir nefret birikimidir, kendini ancak bir saldırganlık olarak dışavurur.

Katolik tin ile karşıtlık içinde, Protestan tin hiç kuşkusuz bilimsel düşünceyi özgür bıraktı, ama ancak modern topluma yararlı olması gerektiği düzeye dek. Bunun dışında, Protestan bilinçte de tıpkı Katolik bilinçte olduğu gibi özgür ussal düşünce için hiçbir yer yoktur. Bu düzeye dek, her ikisi de eşit ölçüde skolastiktir. Ama Katolik Kilisenin kurumsal denetimi ile karşıtlık içinde, Protestanlık kurumsal baskı uygulayamaz, e.d. fizikçiyi kazıkta yakamaz. Onu ancak akademik olarak yakabilir.

Protestanlık da Katoliklik ile aynı görgücülüğe izin verir: İkisi için de bilginin kaynağı duyulardır, ve böyle olunca saltık bilgi ya da gerçeklik erişilmesi olanaksız bir ideal olarak kalır, göreli bilgi ve yaklaşık gerçeklik ile yetinilir, ve her türlü barbarlık ve kabalık akademik bilginin içeriğine kabul edilir. Bilginin duyusal kökenleri konusunda bütün bir Hıristiyanlık Pozitivizm ile tam anlaşma içindedir. Belirli mantıksal eğilimlere sözcülük eden düşünce emekçileri olarak Popper ve Luther, aralarındaki yüzyıllara karşın, hiçbir biçimde önemsiz olmayan özsel bir noktada anlaşırlar: Pozitivizm ve Protestanlık us düşmanlığında hiç de raslantısal olmayan bir uyum içindedirler. Modern toplumun usdışı bütünü için bu iki bakış açısı da tıpkı nükleer bombalar ve bankalar denli zorunludur.

Batı entellektüalizmi (şu ya da bu bireysel ‘fizikçi, görgücü, matematikçi vb. değil ama ekinsel olarak belirli bir mantık düzleminde düşünmeye koşullandırılmış tüm Batı entellektüelleri) dürüstlük yoksunluğunu başka hiçbir alanda matematikte olduğu denli açıkça ve saçıkça sergilemez.

Matematiğin modern biçimi — daha açık ve doğru bir deyişle bugün bildiğimiz biçimi — bütünüyle İslamik bilimciler tarafından geliştirilen yöntemler üzerine kuruludur. Simgesel öğeleri ile tamamlanmış bir Cebir olmaksızın, bir Trigonometri olmaksızın ne Analitik Geometri ne de Kalkülüs olanaklıdır. Ve bu temeller İslamik bilimciler tarafından sağlandı. Bu en kafasız Avrupalı matematikçi tarafından bile bilinir. Ve en dürüst Batılı matematiçi tarafından bile gözardı edilir. Modern yüzyıllarda Batıya özgü sayısız türesizliğin yanısıra matematiğin kendisinde de sergilenen bu tuhaf tutum, eğer Batı uygarlığına özgü evrensel irrasyonalizm gözardı edilirse, anlaşılmaz olur. Tek bir birey bile kendi evrenselinden bağımsız değildir. Batılının törelliğin bengi idealar üzerine, ilksiz sonsuz değerler üzerine, a priori insan hakları üzerine dayandığını yadsıması, onu duyusal haz ve acı ilkeleri üzerine, kaba içgüdü üzerine dayandırması tutarsız değildir: Batı sözcüğü, ahlaksal alanda kullanıldığında, sözcüğün en doğrudan anlamında ahlaksızlığı imler.

‘‘İslamik bilim yalnızca Yunanlılardan alınan öğretileri yeniden üretmiştir,’’ derler. Palavra. İlk kez onaltıncı, onyedinci ve onsekizinci yüzyıllarda Avrupa matematikçileri tarafından geliştirildiği ileri sürülen pekçok kavram ve kuram yüzyıllar önce İslamik matematikçiler tarafından geliştirildi. Ve bunlar da Batılı köle tecimcisinin Afrikayı yağmalaması gibi kökenlerinden koparıldılar. Doğu bir gerilik ve karanlık bölgesi olarak kabul edildi ve bir Bilimsel Devrim mitolojisi ile Doğulunun kendisi bile yeni miti doğrulamaya ve matematiği Batılının bir buluşu olarak görmeye koşullandırıldı. Matematikçi — matematiğin elmas mantığını izleyen nesnel bilimci — böylesine erdemsiz olabilir mi? diye sormamalıyız. Bu soru anlamsızdır. Elimizde kalkülüsün buluşçusu olan Leibniz’i kalkülüsü kendisinden çalmış olmakla suçlayan Newton örneği vardır. Böyle yalanları yüzyıllardır yineleyen Britannicalar, sayısız ‘nesnel’ Matematik Tarihi vb. vardır.

Hıristiyanlık asıl ilkesinde uygarlığı bütününde yadsımaya ayarlanmış bir tinselliktir: Yalnızca güzel sanatlar değil, yalnızca insan değerleri ve insan hakları değil, ama bütün bir bilgelik sevgisi, bütün bir felsefi ve bilimsel birikim de Hıristiyanlık tarafından reddedildi. Uygar olan herşeye bu sırtını dönüş Hıristiyan dinadamlarının mantıksızlıklarının sonucu değildir. Tam tersine, Hıristiyan dünya görüşünün kendi mantığı gereğidir.

İslamik uygarlık bu dünyada Nefretin değil ama Sevginin egemen olabileceği inancı üzerine gelişti.

İslamik uygarlığın Yunan felsefesine, bilim ve sanatına karşı tutumu ussaldı. Yeni dünya-tini olarak İslamik uygarlık Antik uygarlıkta gerçek olan, doğru ve güzel olan tüm değeri coşkuyla özümsedi. İslamik uygarlığın çok kısa bir süre içinde dünya-tarihsel bir güç olması kılıç değil ama (1) us ve bilgi üzerine, baskı değil ama (2) duyunç özgürlüğü üzerine kurulmasına bağlıydı. Doğar doğmaz kurumsallaşan Hıristiyanlık ile karşıtlık içinde, İslamik tinin özü, öğretisi ve biricik temeli duyunç ve düşünce için saltık özgürlüktü. İslam bu dünyada özgürlük, türe ve barış içinde anlam ve değer dolu bir varoluşa inancı güçlendirdi.

Hıristiyanlık başından bu yana bilimi inanç için yalnızca ve yalnızca bir gözdağı olarak gördü, insanlığın özgürlüğe yürüyüşünün doğal öncüleri olan felsefeci ve bilimci üzerinde uygulanan baskı Doğu Hıristiyan Kilisesi tarafından başlatıldı. Öte yandan, insan usuna karşı bu kuşkuculuk tutumu ile tam bir karşıtlık içinde, İslamik tin Helenik-Helenistik bilim ve felsefeyi kendi parçası saydı, usun özgür ürünlerini İslama aykırı görmedi, bilginin Çin’de bile olsa gidip öğrenilmesi gerektiğini anlattı, Hıristiyanlık tarafından yakılıp yıkılmış kütüphanelerden arta kalanı yeniden toparladı, daha büyüklerini, daha iyilerini kurdu.

Modern bağnazlığın hiçbir zaman anlayamayacağı bir özgürlük, güvenlik ve sevgi tiniyle Tarihin tüm erkesi İslamik uygarlık tarafından yeniden kavrandı. Hıristiyanlık için sözcüğün en gerçek anlamında zifiri karanlık olan Orta Çağlar İslamik dünya için pırıl pırıl aydınlık günlerdi. İslamik uygarlık Klasik tinin yapıtları karşısında yalnızca bir koruyuculuk rolünü üstlenmedi. Tüm bilimlerde Klasik tinin birikimi daha da büyütüldü, özellikle matematik baştan sona yeni bir kalıba döküldü, tüm düzeneksel evreni kavrayabilecek düzeye dek inceltildi ve güçlendirildi, ve modern döneme öyle sunuldu.

Bugün modern dünyada uygar olan herşey insanlığa Klasik ve İslamik idealizmin armağanı, Doğunun doğal ruhsallığı olan Romantizmin kalıtıdır. Çağdaş İslamik ülkelerin acı verici gerilikleri, sefillikleri, töresizlikleri bu tarihsel olguları geçersiz kılmaz. Bütün bir Reformasyonun kendisi duyunç özgürlüğünde İslama bir öykünmeden daha çoğu değildir.

Hiç kuşkusuz Hıristiyan bilgi korkusunu tanımayan Hıristiyanlar vardı. Ama bunlar bütünün görünüşünü en küçük bir biçimde değiştirmediler. Hiç kuşkusuz İslamik bilgi sevgisinden nefret eden Müslümanlar da vardı. Ama bunlar bütünün görünüşünü en küçük bir biçimde değiştirmediler. İslamik Uygarlık ancak kendini bir dünya gücü olarak kabul ettirdikten sonra bozulmaya başladı. İlkin ancak tüm dışsal direnç yenildikten ve yeni tin kendini tam açınımı içinde göstedikten sonra yokedici öğeler güçlerini içeri yönelttiler ve skolastik eğilimin oyunu başladı. Dışsal amacına ulaşmış olan tin dışsal dünya ile ilgisini yitirince alan gerici eğilimlere kaldı. İslamik dünyada bu geri dönüşsüz oyun henüz sürmektedir.

The Southern Baptist Conference kölelik ve ırk ayrımı için verdiği destekten duyduğu pişmanlığı belirtti. Geçmişteki eylemlerinden ve bugüne kalan ırkçılık artıklarından ötürü Afro-Amerikalıların bağışkanlığını istedi.
The Evangelical Lutheran Church (Amerika) Martin Luther’in anti-Semitik bildirimlerinden (yüzyıllar önceki) ötürü özür diledi.
The United Methodist Church Amerikan İç Savaşı sırasında Yerlilerin soykırımına yol açan bir Metodist vaizin yabanıllığından ötürü özür diledi.
Roma Katolik Kilisesi 1998’de birçok Roma Katoliğinin Nazi zulmü sırasındaki suskunluk ve eylemsizliğinden ötürü pişmanlığını belirtti. (Bu tür sonu gelmesi olanaksız özürlerden daha öte örnekler için bkz.: www.religioustolerance.org.)

Başka SUÇLAR arasında:
— İskenderiye Kütüphanesinde 600.000 kadar kitap ve belgenin yokedilişi;
— Birinci Haçlı Seferinde Kudüs’ün duvarlarından giren Hıristiyanlar kentte bir Sinagogda 6.000 kadar Yahudinin saklandığını saptadıktan sonra yapıyı ateşe verdiler. Yahudiler diri diri yandılar. Haçlılar daha sonra 30.000 kadar Müslümanın Aksa (Aqsa) Camiine saklandığını buldular. Tümünü kılıçtan geçirdiler.
Bu tür eylemler saymakla bitmez. Yüzyıllarca süren yabanıllık sırasında yokedilen insan sayısnın 200 milyona yaklaştığını ileri sürenler vardır.

Zamansal etmenden ötürü, Hıristiyanlık, özellikle Katolik Kilise, yokedicilikte Tarihsel Özdekçiliğin önündedir.

SORU: Bu tür eylemler Hıristiyan inanca dışsal mıdır?
Ne denli korkunç olurlarsa olsunlar, hiçbir zaman böyle tikel olayların sıklık ve yeğinliklerine bakarak yargıda bulunamayız. Bu görgücülüğün yöntemidir. Tüm böyle olaylar pekala olgunun özü ile ilgisiz, onu bağlamayan ilinekler olabilirler. Yine aynı mantıkla, böyle eylemlerin sona ermesi olgunun özünün değiştiği anlamına gelmez. Olguyu anlamak için kavramını anlamak zorundayız. Nefret olayları Hıristiyanlığı kesinlikle tanımlamaz. Tersine, böyle olayları böyle olmaya belirleyen şey ait oldukları özdür.

Hıristiyanlığın eleştirisi genel olarak dinin eleştirisi değildir çünkü ilk olarak hem Katolik hem de Protestan biçimlerinde bu inanç insanların normal olarak dinden anladıkları şeyden çok büyük ölçüde uzaktır. Katolik Papazın bütünüyle dışsal-tecimsel hesaplarında, ve Protestanın bütünüyle içsel-tecimsel hesaplarında ilkel bir büyü dininde bulunan dinsel anlam bile yoktur.

İslam Bilimsel düşünceye tam özgürlük tanıdı. Hıristiyanlık Bilimsel düşünceyi ezdi.
İS birinci yüzyıl: İskenderiyeli Hero: Mekanik, optik, matematik üzerine çalışmalar. Nikomakhüs: Aritmetik Üzerine. Theodosius ve Menelaus: Küre geometri üzerine.
İS 2. yüzyıl: Claudius Ptolemi: Almagest.
Bergamalı Galen: Tıp ve Yaşambilim alanlarında 150 çalışma.
İS 3. yüzyıl: Diophantus ve Pappus: Cebir çalışmaları.
İS 9. yüzyıl ve sonrası: Khwarizmi, Ömer Hayyam, ve başkaları: Arap sayıları, cebir, kübik eşitliklerin çözümleri vb. ‘Algoritma’ sözcüğünün kendisi Cebirin kurucusu olarak kabul edilen al-Khawarizmi’nin (Algorizm) adından gelir.
xⁿ · x^m = x^{m + n}
x, x², x³, ... ve 1/x, 1/x², 1/x³, ... ve matematiğin tüm temel donatımı İslamik matematikçilerin ve şairlerin, bilgiyi duygudan, bilgeliği sevgiden ayırmayan insanların katkılarıdır.
İS onbeşinci yüzyıl: Uluğ Bey: Matematik ve Gökbilimde muhteşem çalışmalar. Yılın uzunluğu 365 gün 5 saat 49 dakika 15 saniye (bugün yapılan ölçümlere 2 - 5 sn kadar yakın).

İS üçüncü yüzyıl: Tertullian (160?-240?) Felsefecileri (=İdealistleri) Hıristiyanlığın düşmanları ve ilençleri olarak görüyordu. Justin Martyr (ö. 163-167?) ve İskenderiyeli Klement (ö. 250?) Klasik Bilim ve Felsefe değerlerinin bilgisiz, görgüsüz, düşüncesiz, barbar papazların sözde tanrıbilimlerinin hizmetçisi olması gerektiğini düşünen ilk Skolastikler oldular.

İkibin yıl sonra: Hıristiyanlığın yol açtığı karanlığın, hüznün, yabanıllığın, yıkımın, yokediciliğin ve aptallaşmanın düzeyini saptamak olanaksızdır.

İnsan Doğasının kendisini suçlu gören, insanı doğal olarak yalnızca kötülüğe (=bilgisizliğe) yetenekli gören bu bakış açısı bütün bir modern tarihi tanımlayan kategorileri türetir: Suçluluk Duygusu, Baskı, Ceza Gereksinimi, Saldırganlık, Yokedicilik — tümü de NEFRET kavramında biraraya yoğunlaşan bu bileşenler aynı zamanda modern toplumun belirlenimleridirler.

— Yunan Mitolojisi bilimsel ve felsefi düşüncenin özgürlüğünü kısıtlayacak yetkeci bir inanç biçimi değildi. Tam tersine, mitolojik imgelem bilimsel düşüncenin zorunlu öncülü oldu. Zeus’un da bir bireysellik olarak katıldığı dünyada insanın büyümesi için, özgürce düşünmesi için, kendine saygı duyması ve değer vermesi için hiçbir sınır, hiçbir engel yoktu. Dahası, görevleri Bilimleri ve Sanatları desteklemek olan Tanrıçalar da vardı. Düşünceye tanıdığı sınırsız özgürlük ile, baskısızlığı ve korkusuzluğu ile, Antik dünya nefreti bilmezdi, yaşam soylu, anlamlı ve değerliydi. Henüz tılsımı elinden alınmamış o varoluşta, Tanrılar insanlarla dosttular:

Mitoloji hiç kuşkusuz tinsel gerçekliğin büyümesinde yalnızca bir evredir. Bütün bir dünyayı romantikleştirmesine, güzelleştirmesine, masallaştırmasına karşın, mitolojik imgelem törel dünyayı tam açınımı içinde kavrayacak tinsel derinlikten yoksundu. Türe, sevgi, insan hakları henüz evrensel değerler olarak varoluşa indirilmiş değillerdi.

— İslamik Dünya görüşü de benzer olarak ussal düşünceyi kısıtlamakla ilgilenmedi. Tam tersine, Klasik tinin değerleri özgürce ve ussal olgunluk içinde kucaklandı. Duyunç özgürlüğünün ve Düşünme özgürlüğünün bir ve aynı şey olduğu düzeye dek, İslam düşünme özgürlüğü ile çelişmek bir yana, tam tersine düşünceye gerçek Özgürlük zeminini sağladı ve böylelikle Klasik bilim ve felsefe karşısındaki tutumu yalnızca olumsuz olan Hıristiyanlık ile karşıtlık içinde bütün bir Uygarlığın birikimini ve sorumluluğunu üstlendi. Hıristiyanlığın Protestanlık öncesi biçimleri ile tam bir karşıtlık içinde, İslam evrensel özgürlük ilkesini bireysel-kişisel özenç ilkesine altgüdümlü kılmadı. Başka bir deyişle, kurumsallaşmadı. İslamın tarihin ilerlemesinde ve insanın büyümesinde vazgeçilmez bir kıpı olması öznel Özgürlüğü nesnel Sevgi ile, öznel bireyselliği nesnel evrensellik ile somutlaştırması olgusuna bağlıdır.

— Hıristiyanlık Klasik tinin bir vargısı ya da türevi değildir. Tam tersine, Dünya Tarihine dışsaldır. Ussal Tarihin bir çıkarsaması değildir. Onun dışında başka bir yerde, insan yüreğinin karanlık duyguları içinde mayalanan bir korku ve kölelik tinidir. Bu düzeye dek, Hıristiyanlık yalnızca tamamlanmamış bir din olmakla kalmaz. Onunla birlikte tarihe onda daha önce hiçbir zaman görülmemiş bir ‘yoketme uğruna yoketme’ etmeni girer. Roma Uygarlığı yokedilir. Bütün bir Helenistik uygarlık kalıtı Hıristiyanlğın gözdağı altına düşer ve Bizans’ın kendisi bu barbarlıktan kurtuluş savaşımı vermek zorunda kalır. Endülüs uygarlığı yerle bir edilip tarihten silinir. Ardından bütün bir İslamik Uygarlık, daha sonra Osmanlı İmparatorluğu, sonunda bütün bir dünya doğrudan doğruya bir nefret eyleminin hedefleri olurlar. Bugün Hıristiyan Batılıların antik Yunanlıların çocukları olduğunu sabuklayan Batılı düşünürler ne dediklerinin bilincinde değildirler. Klasik uygarlığı yoketme eğiliminde olduğu düzeye dek, ve edimsel olarak yokettiği düzeye dek, Hıristiyanlık tarihin bütününe, sürecine, gelişimine, erekselliğine ait değildir. Katolik (ve Ortodoks) tinin bu irrasyonalizmi ilkin İslamın ve sonra Protestanlığın doğuşunun zeminidir.

Bu yaklaşım zamanla Yunan bilimine bütünüyle ilgisizleşti ve yabancılaştı. Aynı sıralarda, İS 389’da, İskenderiye kütüphanesi Hıristiyanlar tarafından yokedildi. Hıristiyanlığın gelişmesi ve güçlenmesi ile orantılı olarak Tarihin yönü tersine çevrildi. Yunanlıların evrenbilimlerinin yerine bronz-çağı kuramına, dünyanın yassı olduğunu ileri süren görüşe geri dönüldü, Yunan evren dizgesinin ateistik olduğu bildirildi. Atina’da kurucularının tini ile hiçbir ilgileri kalmamış olmasına karşın işlevlerini sürdüren Akademi ve Lise İS 529’da Justinian tarafından kapatılıp tarihten bütünüyle silindi.

Avrupa Orta Çağları denilen dönemin başlıca özelliği insan bilincine yerleşen ölçüsüz APTALLAŞMA oldu. Aptallaşma düşünme yeteneğinin bozulmasıdır. Doğal işleyişi içinde yalın mantık kuralları ile bütünüyle uyum içinde devinen düşünce, güçlü önyargılar altında kendi doğasını çiğnemeye başlar. O zaman 2 + 2 = 5 olur, sonsuzlar aritmetik işlemlerine konu edilir, uzaylar ve zamanlar bükülmeye ve devinmeye başlarlar. Hıristiyanlığın yarattığı böyle bir düşünce ikliminde matematiğin kendisi Kutsal Yazıların gizemlerini açıklamak için kullanıldı (modern göreci evrenbilim modellerinde de özsel olarak aynı soysuz işlevde kullanılması gibi). Düşüncenin ne duruma düşürüldüğünü görmek için yapılacak en iyi şey dönemin yapıtlarına bakmaktır. İsidore’nin geometrik tanımları modern görecilik ve belirlenimsizcilik kuramlarındaki tanımlar denli, modern irrasyonel matematik ve geometri kuramları denli utanç vericidir. İsidore kübü ‘‘uzunluk, genişlik ve kalınlık tarafından sınırlanan gerçek bir oylumlu şekil’’ olarak tanımlar. Tüm şekiller küptür! Bir dört kenarlı şekil ise ‘‘bir düzlemdeki dört doğru çizgiden oluşan bir kare’’dir. Tüm düzlem kapalı yüzeyler karedir! Biraz düşünürsek, bunlar Albert Einstein’ın hiçbir biçimde karşı çıkmaması gereken önermelerdir çünkü kendinde küp ya da saltık küp diye, kendinde kare ya da saltık kare diye birşey yoktur.

(Alıntılar: Ernest Brehaut, An Encyclopedist of the Dark Ages (Columbia University Press, 1912), s. 133’ten aktaran Edward Grant, Physical Sciences in the Middle Ages (CUP, 1971), s. 12.).

Dünya bilgeliği en sonunda Avrupalı Hıristiyan tarafından alındığı zaman ancak tarihsel süreklilikten koparılarak ve Hıristiyan önyargıyı alındırmayacak bir biçime indirgenerek alındı. Bu skolastizmdir, ve usun üzerinde bir yetkenin olduğunu, usun özgürlüğünü denize atması gerektiğini ileri sürer. Bu yetke tanrısal filan değil ama her durumda barbar rahip kafasının yetkesidir. Avrupa’da felsefe gibi bilim de sürekli olarak boşinanç tarafından terörize edildi. Hıristiyanlık başından bu yana ve her bölüngüsünde usu birincil düşmanı olarak gördü. Çünkü ussallık usdışının sonudur. Ussal bir Hıristiyanlık kendi ile çelişkiden, kendini ortadan kaldırmadan başka bir anlama gelmez. Ve rahipler hiçbir zaman düzenlerinden vazgeçmeye istekli değildirler. Hıristiyanlık tamamlanmış din değildir: Eksiktir. Bilinemezciliği, gerçekliğin insanı aştığını, Tanrının bir düşünce nesnesi olamayacağını öğretir. Baştan sona pozitiftir ve bir dinadamları sınıfının özencinde dünyasallaşır. Topluluk duyuncu dinadamının bireysel özencinin denetimi altındadır. Avrupa’da felsefenin kuşkuculuğa indirgenmesi Hıristiyan dinsel tutumla bütünüyle uyum içindedir çünkü yalnızca Katolik Kilise değil ama Luther’in kendisi de Usun ayaklar altına alınmasını buyurur. Doğal us salt doğallığı ile bu boşinanca karşı çıkar. Dinin pozitifi her zaman usun negatifidir. Ama us bu doğal hakkının bilincini bile Avrupa’da çok geç bir tarihte ve açıkça Doğu bilgeliği tarafından yüreklendirilerek kazandı. Ve bir Aydınlanma pozuyla ortaya çıktığında, inancın us ile uyumu yerine bütün bir inançla birlikte bütün bir usu da ortadan kaldırmaktan daha iyisini yapamadı. Us skolastik kalıp altında boşinanca hizmet etmeye indirgenir, düşünce özgürce devinemez, ve inanç ve bilgi, yürek ve us arasındaki uyum ortadan kaldırılır. Us görgücü kalıpta da boşinanca hizmet etmeye indirgenir, düşünce özgürce devinemez. İnanç ve Usun birliği karşısında ölçüldüklerinde, Aydınlanma Boşinançtan bir atom bile daha iyi değildir, Boşinanç ve Aydınlanma özsel olarak bir ve aynıdırlar.

Daha sonra modern dönemde bilimsel sürekliliği yadsıyan pozitivist kuramlar tarafından bir kez daha tarihsel kökenlerinden koparılan ‘Batı bilimi’ kendi içinde bir paradigmalar türlülüğü kapsayan yeni bir paradigma olarak sınıflandırıldı.

Özbekistan, Semerkant’ta Rigestan Alanında Uluğ Bey tarafından kurulan Medrese.

9’uncu yüzyılda Bağdad’da, 10’uncu yüzyılda Kordoba’da, 10-12’inci yüzyıllarda Kahire’de, 11’inci yüzyılda Toledo’da, 13’üncü yüzyılda Kastilde ve 15’inci yüzyıda Uluğ Bey’in Semerkant’ta gözlemevinde yürüttüğü gökbilim çalışmaları kendi zamanlarında Yunanlıların yapabildiklerinden çok ileri düzeydeydi. Bu çalışmaların ürünleri Latince’ye çevrilerek Avrupa kütüphanelerine ulaştırıldı. Özellikle Uluğ Bey’in yaptığı çalışmalar Ptolemi’nin, Tycho Brahe’nin, Galileo’nun çalışmaları ile eşit düzlemde ve eşit değerdedir. Ve açıkça daha sonraki araştırmalar için temel niteliğindedir. Batılı bilimadamı bugün de aynı paradigmatik yadsıma tutumunu sürdürmektedir.



Uluğ Bey tarafından yaptırılan gözlemevi (çap 48 m, yüks. 30 m), ve içinde bulunan dev sekstantın şeması (altta).

Batı biliminin tarihsel temellerinden kopması bu sözde ‘bilimsel’ kafa yapısının tüm kıpılarında kendini gösterir. Modern Batı ‘bilim’i dediğimiz şey özsel olarak uygulayımbilime bozulmuş anlamayan ama yalnızca sonuçlarla ilgilenen yararcı bir pozitif bilgi kütlesidir. Böyle bir usdışının tarihsel olarak temelsiz olması hiç kuşkusuz o kökenlerin kendileri adına bir onurdur. Bu yalancı bilimin kendini bir sömürü ve savaş, bir tüketim ve yokedicilik düzenine uyarlaması onun ayrıca törel ussallıktan da kopmasını gerektirir.

Klasik İslamik ekini ve modern Batı ekini arasında gerçekten de hiçbir süreklilik yoktur çünkü modern Batı ekini nihilizmi ile, pozitivizmi ile ve materyalizmi ile tüm uygarlık değerlerinde bir ilerlemeyi değil ama o sürekliden bir kopuşu temsil eder. Ve gene de bir süreklilik boyutundan söz edeceksek, süreklilik ancak ussallık boyutundadır. İslamik ussallığın ve idealizmin kalıtçıları olan ve Avrupa’yı az çok uygarlık sürecine bağlı bir evre olarak gösterenler Avrupalı ussalcılar ve idealistlerdir. İslamik felsefe olmaksızın, İslamik matematik ve kozmoloji olmaksızın Avrupa’nın barbarlık ikliminde bu bilimler hiçbir zaman doğamazlardı.

Bugün Batının ‘ilerleme’sinin tarihsel kökenlerle oransız ya da eşölçümsüz görünmesinin gerçek nedeni modernist ‘ilerleme’nin doğasında yatar. Özsel bakımlardan, Batının ilerlemesi insanlık değerlerinden bir uzaklaşmadır. Özsel bakımlardan, Batı felsefesi görgücülüğe, sıradan bilgiye bir gerilemedir. Özsel bakımlardan, Batı bilimi yalancı-bilime, irrasyonalizme, görecilik ve belirlenimsizciliğe bir çürümedir. Özsel bakımlardan Batı ekini tarihsel köklerden kopuştur. Bir paradigma olma ilencini hakeder.

Özel olarak felsefe için işin gerçeği bütünüyle açıkta yatar. Descartes ve Spinoza, Fichte, Schelling ve Hegel gibi idealistler dışında, Batı görgücülük türevlerinin felsefe ile ilgileri olumsuzdur. Batının analitik, nihilist ve pozitivist gelenekleri için Aristoteles’ten Hegel’e felsefeci bir düşman olarak algılanır (Popper), dolayısıyla felsefe yokedilmelidir (Wittgenstein), çünkü Aristoteles 2000 yıl boyunca Batıda bilimin gelişmesini engellemiştir (Russell), ve Sokrates bir moral manyaktır (Nietzsche), ve tüm kuramsal yapıtlar ateşe atılmalıdır (Hume). Bu çocuklar insan bilgeliğine çok ciddi, çok derin bir nefret duygusuyla yaklaşıyorlardı.

Paradigma kuramı her bilimsel paradigmanın kendi özel kavramları olduğunu, bunların başka paradigmatik kavramlarla eşölçümsüz ya da iletişimsiz olduklarını, kavramın hiçbir özselliği ve nesnelliği olmayan plastik bir öznel belirlenim olduğunu ileri sürer. Bilginin duyusal kökenli olduğuna inanan pozitivizmin bir yeniden bildirimi olan bu bakış açısına göre bilimde süreklilik yoktur. Süreksizlik vardır, saltık gerçeklik diye birşey yoktur ama yalnızca göreli sanılar vardır, ve bilgi paradigmatiktir. Batı biliminin kendisi kendi içinde bir paradigmalar çokluğu kapsayan yalnızca daha geniş bir paradigmadır, ve İslamik bilimle ilgisi yoktur.

Öte yandan, Yunan-Arap birikiminin gerçek değeri yalnızca paradigma diye bir saçmalığı edimsel reddedişinde değil ama herşeyden önce bilimi felsefeden ayırma gibi bir saçmalığı reddedişinde yatar. Felsefenin bilimden ayrılması, Batılı kuşkucunun taşkınlıkla kutladığı bu usdışı ‘devrim’ gerçekte görecilik ve belirlenimsizcilik gibi sözde kuramlarda görüldüğü gibi Batı düşüncesini yalnızca kısırlığa yazgılayan en temel paradigmacılıktır.

Bu kopukluk başka bir olguyu, Batıda bilimin niçin militarizmin ve kapitalizmin hizmetindeki bir kuruma bozulduğunu anlamayı da kolaylaştırır. Ve bizi bilimsellik ve törellik arasındaki ilgi üzerine düşünmeye götürür. Batılı pozitiviste, özellikle Newton’a gelinceye dek felsefe ve bilim tarihinde yalancılık diye, dolandırıcılık diye, hırsızlık diye birşey yoktur. Herkes sürecin bütünlüğünü tanır, öncellerine borcunu bir onur edimi olarak minnettarlık duygusuyla öder, geçmişi karalamakla değil ama onu tam değerinde özümsemekle ilgilenir. Platon’dan Ptolemi’ye, Kopernik ve Kepler’e bu böyledir. Hegel bütün bir felsefe ve bilimler tarihininin birikimi karşısında aynı onurlu tutumla davranır. Alman Romantikleri ve Klasikleri sanatta böyle bir bütünlüğü ve sürekliliği insanlığın ideal birliğinin koşulu ve anlatımı olarak doğrularlar, Doğuyu Romantizmin gerçek yurdu olarak görürler. Ama Batılı pozitivist için törellik, dürüstlük birer gözlem olgusu olmayan ve doğrulanmaları olanaksız anlamsız tinselliklerdir.

Bilimsel ‘‘devrim’’ görünürde deneysel bir doğrulama üzerine dayanmaz. Dahası, ancak ‘‘yeni’’ olduğu ileri sürülerek bir devrim olduğundan söz edilebilir — ki Kopernik’in kendisi yeni olmadığını belirtir. Sorun bir ilerlemenin yer alıp almadığından çok, bir devrimin yer alıp almadığıdır. Ve gerçekten de bir devrim ‘‘yer almıştır,’’ ama ortaçağ Avrupa bilincine karşı, ve Katolik Kilise’nin kuramına karşı. Çünkü bütün bir Hıristiyan Batı uygarlığı ilk çağdan orta çağa ‘‘gelişirken’’ antik kuramları unuttu; gerçekte, tarihi ‘‘çürütürken’’ ve barbarlaşırken, sonunda dünyanın ‘‘düz’’ olduğu yolundaki İncil görüşüne geri döndü. Bu bilinci yoketmek bir devrimdi. Ama bu bilinç bilimsel olmadığı gibi, çoktandır dinsel bir bilinç olmaktan da çıkmış, bütünüyle karanlık bir ‘‘politik’’ bilince dönüşmüştü. Paradigmacı sürü psikolojisi konuya bütünüyle ilgisizdir.

Ve Kopernik’in kendisi Ptolemi için Maxwell ile aynı şeyleri söyler: ‘‘Çünkü eğer hayranlık verici özeninden ve çalışkanlığından ötürü tüm başkalarının önünde duran İskenderiyeli Claud Ptolemy kırk yıldan daha uzun süren gözlemlerin yardımıyla bu sanatı geriye dokunmadığı hiçbirşeyin kalmamış göründüğü denli yüksek bir noktaya getirmiş olsa bile, gene de birçok şeyin onun öğretisinden doğması gereken devimler ile değil ama dahaçok sonradan keşfedilen ve onun bilmediği devimler ile uyum içinde olduklarını görürüz’’ Göksel Kürelerin Dönüşleri Üzerine / De revolutionibus orbium coelsitium, 1543). 

Sözlerin tonu minnettardır ve tümünde de bilim bir değer olarak da görülür, çünkü ussalcılık bilimi değer-siz ya da değere ilgisiz bir olgu olarak göremez. Ve Ptolemi duyunç ve değer ölçünlerini belirtir: 

‘‘... Ve aslında bu aynı bilim dalı tanrısal şeylerde düşünülen aynılık, iyi düzen, iyi oran ve yalın doğrudanlık aracılığıyla kişileri eylemlerin ve karakterin soyluluğu açısından anlamaya başka herhangi bir daldan daha çok hazırlayacak, izleyicilerine o tanrısal güzelliği sevdirecek, ve onlarda ruhun benzer bir durumunu bir bakıma doğallaşmış bir alışkanlığa çevirecektir. Ve böylece kendimiz her zaman oldukları gibi olan şeylerin bilim dalına duyduğumuz sevgiyi sürekli olarak arttırmaya çalışır, ve bunun için böyle bilimlerde kendilerini onlara verenler tarafından daha önce keşfedilmiş olan şeyleri öğrenir ve ayrıca onlardan bize dek geçen zamanın olanaklı kılabileceği türde küçük bir özgün katkıda bulunuruz’’ (Almagest, İS 2’nci Yüzyıl, Kitap 1, 1. Önsöz).
(Bu kutu içindeki pasaj Kuramsal Düşüncede Süreklilik’ten aktarıldı, Aziz Yardımlı, 1996.)

Al-Razi’nin Hawi başlıklı kitabının bir eşleminin son sayfası. Adı belirsiz olan eşlemci çalışmayı bitirdiği günün tarihini verir: 487 yılı, Dhu al-Qa`dah, 19 (30 Kasım 1094). Hawi Arap tıp elyazmaları arasında bilinen en eski üçüncü yapıttır. 

(U.S. National Library of Medicine (NLM)
www.nlm.nih.gov

1493’te İsviçre, Einsiedeln’de doğan Paracelsus 1636’da Die grosse Wunderartzney’i (Büyük Cerrahi Kitabı) yazdı. Avrupa üniversitelerinin her şeyi öğretmediklerine inanan Paracelsus 1524’te 10 yıllık Avrupa, Mısır ve İstanbul yolculuklarından sonra doğduğu kente geri döndü. Batıda kimya ve tıp arasındaki ilişkiyi saptayan bilgin olarak tanınır. Halep doğumlu bir doktor olan ve daha sonra IV’’üncü Mehmet’in saray doktorluğunu yapan Sali ibn Nasr ibn Sallum sağaltımında mineral asitleri, tuzlar ve simya işlemleri kullanan Paracelsus’un ‘kimyasal tıb’bından büyük ölçüde yararlanmıştı.

YORUMCULAR VE İLETİCİLER? 9’uncu yüzyılda doktor-çevirmen Hunayn ibn Ishaq oftalmoloji üzerine aralarında Göz Üzerine On İnceleme’nin de bulunduğu ve Yunan-Roma incelemeleri üzerinde büyük bir ilerleme gösteren monograflarını yazdı. Oftalmolojik çalışmalar arasında en değerli görülenlerden biri Bağdad’da çalışan Ali ibn Isa al-Kahhal (ö. 1010/400 H) tarafından yazıldı ve 130 göz hastalığını kapsıyordu.

Bir damıtma fabrikasının çizgesi.

Aydınlar feodal bir toplumda burjuvazinin politik sözcüleriydiler. Aydınlanma hedeflerine büyük ölçüde erişti.

Her uygarlık biçimi kendisinin tarihin sonu olduğu yanılgısına düşer, ve bu düzeye dek tutucudur. Ama Antikçağın kütüphanelerini yakmakla başlayıp Avrupa’yı en son Arap kitaplarına dek tüm ışık kaynaklarından baştan sona temizleyen Katolik Hıristiyanlığın kendine özgü yanı insan usunu ve duyuncunu, bilgisini ve duygusunu küçültmeye yönelmesinde yatar, ve bu düzeye dek gericidir. Roma İmparatorluğu ile yüzyıllar boyu süren ilişkilerine karşın uygarlaşmaya direnen Germanik kabileler beşinci yüzyıldan sonra kısa bir süreç içinde Hıristiyanlaşarak feodal bir zorbalık, eşitsizlik, bilgisizlik, pislik, boşinanç ve barbarlık dönemine girdiler. 

Aydınlanma gerçekten de bir karanlıktan kurtuluş özlemini anlatır. Eğretileme sanatı seyrek olarak böylesine anlamlı ve geçerli bir kullanım bulur. Ve eğretileme sanatı seyrek olarak böylesine eğreti kalmayı sürdürür. Katolik Kilisenin karanlığı ortaçağ Avrupasının sorunuydu, başkalarının değil. Protestanlar sorunlarını bu sözde inancı reddederek, hiçbir zaman gelişmemiş Germanik duyuncu toplumsal varoluştan bütünüyle soyutlayarak, bireyi duygusuzlaştırarak, topluluk yaşamını bütününde ortadan kaldırarak çözdüler. Tanrılarını öldürdüler. Sevgi ve Gerçeklik ve Güzellik tinini bütününde yokettiler. Dünyadan dev bir fabrika ve pazar yapma işlerine başladılar, her kıtada özgür tecim bayrağını dalgalandırmak için savaştılar. Katolik Kiliseleriyle birlikte ve bir Reformdan geçmeseler de Aydınlanmış olarak yaşamayı seçen Latinler ise İlerlemenin Aydınlanmadan çok daha fazlasını gerektirdiği olgusunun yaşayan kanıtlarıdırlar.

1. Tarih
2. Us Çağı
3. Aydınlanma ve Romantizm
4. Uygarlık (Hazırlanıyor)

ANASAYFA